Sunday, September 21, 2008

LABARIK NAIN 10 HUSI SUCO TRILOKA HETAN AJUDA BOLSU DA MAE

Suco sanulu resin ida simu ajuda bolsu da mae hamutuk ema atus ida, fahe fali ba suku ida-idak ema nain sia-sia, ba suku Triloka hamutuk ema nain sanulu kada ema nain ida hetan dolares amerikanu sanulu resin lima liafuan hirak ne’e hato’o husi Chefe Suku Triloka Alexandre da Costa ba Jornalista RCLM, iha Edefisio Administrasaun Sub-Distritu Baucau Villa Antiga, iha loron 21/8 iha Kinta semana semana kotuk.

Chefe suco informa katak objektivu to’o iha edificio refere, lori hela polulasaun Suku Triloka atu mai simu osan kona ba Bolsu da Mae , liu-liu ba oan sira ne’ebe Aman mate tiha ona. Ho ajuda bolso da mae, inan sira bele atende ba nesecidade eskola oan sira ne’ebe sei eskola hela.

Alexandre mos salenta katak, labarik sira ne’ebe hetan ajuda Bolsu da Mae hamutuk nain sanulu ne’ebe identifika husi eskola primaria ema nain lima no pre-secundaria ema nain lima iha suku Triloka. Kona ba osan nebe selu iha kontinuasaun hatan ba kestaun ne’e chefe suco hateten katak depende osan nebe sei simu mak bele hetan informasaun claro kona ba assuntu refere.


CRS BAUCAU HALO KAMPANHA PREVENSAUN BA HIV/AIDS

Objetivu Realiza aktividade kampanha ida ne’e, atu bele fo informasaun i habelar informasaun relevante ho prevensaun moras HIV/AIDS. Liafuan hirak ne’e hato’o husi Chefe Office manager CRS Nasional Dili ‘‘Leoneto Soares’’ ba Jornalista RCLM iha kampu Ginazio Villa Nova, loron 21/8 iha kinta feira.

Leoneto Soares hateten katak “iha dalan ida atu promove oinsa ita bele hatene ita nia an liu-liu relevante ho moras HIV/AIDS nebe iha ita nia rai doben Timor-Leste, hodi nune’e bele fo inkorazen ba komunidade liu-liu ba Joventude sira karik hetan risku atu bele ba fatin VCT hodi halao testu atu bele identifika sira nia statu kona ba moras HIV/AIDS”.

Leoneto Soares informa mos katak, CRS hetan Suporta barak no iha mos parsseirus barak atu halo kolaborasaun ho Ministerio Saude iha Distritu Baucau, i CRS iha equipa ida ho naran PRE-EDUCATION, nebe oferese duni sira nia an, sai nudar voluntariamente atu fahe informasaun ba komunidade nomos ho parseiru barak mak hanesan liderasa lokal ne’ebe fo apoiu maksimu tebes no ida ne’ebe importante liu mak parte siguransa hanesan PNTL sira ne’ebe fo seguru ba akitividade ne’e.

Leoneto mos salienta tan katak Pre-education ne’e halao’o iha fulan Maio iha tinan ida ne’e nia laran, no iha tempo ne’ebe limitado maiba ho plano ne’be diak no koko halo duni kolaborasaun ba komunidade barak atu nune’e bele koneksu. Konsege to’o duni iha suco ba Sub-distritu Baucau-Villa laran, Sub- distritu Venilale , Sub-distritu Laga no Sub-distritu Vemasse, area hirak ne’e mak monta pre-edukador iha suku refere.

Leoneto mos hato’o katak iha obstaklo barak ne’ebe sira hasoru iha fatin refere tamba pre-edukador sira volontariamente halao’o aktividade hirak ne’e. Ho esforsu ne’ebe sira halo bele mos fahe duni informasaun ba komunidade no fo inkorazen ba sira atu ba fatin VCT. Oras ne’e dadaun ema ne’ebe ba iha Fatin VCT hamutuk ema nain nen nuluresin ona .

Alende ne’e Chefe Office Manager fo mos nia mensajem ba komunidade tomak iha sub Distritu ne’en nia laran tomak fokus ba Joventude sira ba maluk supir oan sira nebe halo viajem ba Dili, Lospalos ba fatin hotu-hotu karik kolega sira hetan risku i grupu jovem sira organizado halo tato, mensajem mak ne’e ‘‘ Tempo to’o ona ita atu koalia sai ita nia prolema no tempo to’o ona atu hatene ita nia Statu liu-liu iha fatin ne’ebe ita hatene mak bolo Center Voluntary Counseling and Testing ka VCT . Mensajem ida tan mak ita nudar kristaun ita iha dignidade, Maromak fo mai ita, desde moris iha ona dignidade ita tenki respeitu ida ne’e.

Iha tempo hanesan Regina Amaral nudar programa manager ba distritu Baucau informa katak moras HVI/AIDS, oras ne’e dadaun la iha aimoruk atu kura so iha deit amoruk ida ne’ebe ho nararan ARB nebe bele haneha deit Virus no hamenus deit Virus iha sistema resistencia isin.

Entertantu Regina mos hateten katak, sira nia equipa ne’e sei ba halo teatru i musika , hodi fahe informasaun iha suco Caibada-Uaimua, no iha loron sexta sei ba tan iha suku Triloka no aldeia Kaisidu iha suco tirlolo iha loron 22/08. No Programa hanesan ne’e mos sei realiza iha Distritu Viqueque iha loron 25-26 iha semana oin mai.

Iha parte seluk , Komunidade nebe partesipa iha eventu ne’e, Aljira Amaral tuir nia observasaun ba Programa CRS halo iha Kampu Ginazio villa nova, nia sente kontente tebes, tamba bele fahe informasaun ba komuinidade, " tamba dala barak komunidade lahatene kona ba moras HIV/AIDS ,ho sira nia prezensa hodi hatudu teatru no musika bele mos fahe informasaun". Iha parte seluk Aljira mos senti triste tamba iha eventu ne’e, ema ne’ebe partisipa ladun barak, tamba dala ruma informasaun nebe Parte CRS halo ladun perkore ba komunidade hotu, tan ne’e ema nebe mai partisipa la barak. Iha parte ida nia senti haksolok, tamba bele aumenta tan nia konsementu kona ba moras oi-oin hanesan HIV/AIDS, no bele koko ran iha Fatin CVT iha Ospital Referal Baucau hodi nune’e bele prevene moras HIV/AIDS.


Labarik 238 Simu Premeiro Cominhao Iha Paroquia Santo Antonio Baucau

Relasiona ho Festa Nossa Senhora Sae ba lalehan iha paroquia St. Antonio Baucau labarik hamutuk 238 simu premeiro Cominhao iha Catedral Dioseze Baucau, Objectivo ba selebrasaun premeiro Cominhao atu fo oportunidade ba oan sira atu simu Cominhao iha preparasaun durante tinan ida nia laran, akompanha husi katekista hamutuk sanulu resin ida. Dala ruma fo katekeze iha semana ida dala tolu no iha loro-loron. Hotu-hotu fo oportunidade ba oan sira atu haburas sira nia moris Kristaun. Liafuan hirak ne’e hateten husi padre Palomo paroquia Baucau ba Jornalista RCLM iha igreja Catedral Dioseze Baucau iha loron (15/8).

Padre Palomo hateten katak iha Sakramento Baptismo, iha Premiro Cominhao nei-neik labarik sira sei sai boot sira mos sei simu Sakramento Krisma. Relasiona ona ho Festa Nossa senhora sae ba Lalaehan padre paroquia salenta katak ida ne’e nudar okaziaun diak, tamba labarik sira simu premeiro cominhao sira simu Jesus iha sira nia Moris no ida nebe besik liu Jesus mak Nossa Senhora.

Relasiona ho labarik sira nebe simu sakramento komfesaun iha loron 14/8 ema nebe atu konfesa barak liu, padre hateten katak ida ne’e nia knar atu fo konfesa duni ba comunidade no fo oportunidade ikus ba povo ka sarani hetan sakramentu konfesa atu nune’e ita nia komunidade sai diak. Alende ne’e Padre paroquia mos fo nia Mensagem ba labarik hotu ne’ebe simu premeiro Cominhao atu konfesa no komunga beibeik atu sira besik ba Jesus nafatin, Jesus besik mos besik karik iha sira nia moris sira sei sai diak liu.

Entertaun iha fatin nebe hanesan Chefe Catecista Paroquia St. Antonio Baucau Sr. Hendrique Pereira informa katak durasaun katekeze durante tinan ida hahu husi inicio fulan outubro tinan 2007 to’o fulan Augosto loron 15 /2008 labarik sira simu preimerio Cominhao, labarik ne’ebe foufoun mai matrikula hamutuk 565 labarik sira balun deit mak metin no balun atu la to’o iha fim. Nia mos informa liu tan katak iha labarik ne’ebe foin simu Premerio Cominhao total hamutuk 238, labrik nebe foin konhese halo premeiro Cominhao tamba ho apoio husi Inan-Aman, Inan-Aman sarani, Familia, Catekista sira no ambiente ajuda to’o ohin loron bele realiza.

Chefe Catekista Paroque Baucau mos lamenta katak iha tinan ida ne’e monu los mos festa barak iha fati-fatin hanesan iha Viqueque, Lospalos, Fatumaka, tan padre sira hetan serbisu atu koloca ba fatin hirak ne’e tan ne’e Padre paroquia hetan dificuldade atende konfisoes 238 aumenta tan Inan-Aman, no Inan-Aman sarani sira ne’ebe simu sakrameto refere sira mos hakarak hafoun fali sira nia moris, atu hetan moris foun.


Atu Estabelese Komisaun Anti-Korupsaun, LABEH Halo Konsultasaun Ba Sosiedade Sivil

Atu estabelese komisaun anti korupsaun nebe promete tiha ona husi primeiro ministro da RDTL aktual sr.Xanana gusmao, LABEH (Lalenok Ba Ema Hotu) realiza lancamento ba konsultasaun nasional ba sosiedade sivil atu halibur ideias sobre opsaun governu nian atu estabelese komisaun anti korupsaun, nebe halao iha salaun paroquial Baucau, iha loron kinta (7/08/2008) semana ne’e.

programa ne’e ho nia objetivu atu hari komisaun anti korupsaun nebe atu antisipa iha publiku hotu kona ba atividades, liafuan hirak ne’e hato’o husi administrador interino distritu Baucau sr.Antonio A. Guterres ba journalista sira iha salaun paroquial Baucau, nia mos hatutan tan katak atu hari komisaun independete atu halao monitorizasaun avaliasaun ba servisu nebe governu halo no ema seluk halo.

Iha tempo hanesan direitur ezekutivu LABEH Cristopher Henry Samson, hateten katak buat hotu ita halao maibe anti-korupsaun mak lahalao iha ita nia rai tan ne’e ita sei lahetan dezenvolvimento nebe diak. Nia mos hatutan tan katak "oinsa atu hamenus korupsaun teki hari komisaun ida hodi luta hasoru korupsaun, tamba instisuisaun laiha poder atu tau matan kona ba korupsaun", tenik nia. Direitor ne’e informa mos katak kna’ar nebe Lalenok Ba Ema Hotu (LABEH) atu halo sosializasaun atu intrega rezultado sira ba governo kona ba anti korupsaun.

Iha fatin seluk representante komunidade nebe partispa iha eventu ne’e mos hateten katak" programa nebe LABEH halao diak tebes tamba iha uluk kedas ita rona kona ba anti-korupsaun maibe ita lahatene, tan ne’e agora hari komisaun anti-korupsaun ida nebe diak ba ita nia futuru,hateten nia ba jornalista RCLMB iha salaun paroki BAucau iha (7/8).

Iha neba mos nudar joventude ba kristu mos hato’o nia hanoin relasio ona ho programa LABEH katak "ida ne’e inportante tebes ba hau nia moris .hanoin ,futuru,oan,beoan no familia atu nune’e labele mosu buat ida naran korupsaun tamba buat ida ne’e hanesan ladiak ba ita nia nasaun". hateten nia . wainhira to’o remata direktor LABEH mos hatutu tan katak partisipante sira hotu konkorda atu hari Komisaun ida independente atu kombate hasoru korupsaun.

KOMUNIDADE BUIBAU ENTREGA SASAN ARMAS BA FORSA KONJUNTA DISRTITU BAUCAU

Komunidade Buibau entrega sasan armas militar ba forsa konjuntu distritu Baucau iha loron (9/08) iha suku Buibau sub-distritu Baucau distitu Baucau iha sabado semana ne’e. Komunidade Buibau entrega ekipamento hirak ne’e ho nia objectivo katak relasiona governo konstituisional nebe lidera husi PM Xanana Gusmao hodi nia apelo ba povu tomak iha Timor laran tomak kona ba sasan militar nian iha komunidade nia liman . Kestaun hirak ne’e Hato’o husi Cipriano Ornai Neto alias Kontilis nudar Anosiamento ba jornalista RCLM iha fatin seremonia nian iha sabado (9/08/).

Cipriano mos hateten katak sasan nebe sira entrega mak hanesan balas hamutuk 2288,Ht ida (1) ho marka kembor,maibe nia mos hateten tan katak sira entega sasan hirak ne’e kilat laiha so sasan hirak ne’e deit.

Cipriano mos salientan katak “ sasan hirak ne’e iha tamba uluk wainhira kaixa larigu inklui fali iha kaisa ida iha Wailili kumunan mak fo sasan armas ne’e fo ba kaixa larigua maibe liu husi komando da luta mak entrega ba sira nia liman hodi rai to’o agora. Cipriano mos hato’o nia lia menon ba comunidade iha Timor laran tomak relasiona evento nebe hanesan kaixa Larigua katak” hatudu ona exemplo ida diak ba maluk no kolega iha kaixa hot-hotu atu bele halo tuir, tamba ida ne’e programa governo nian nebe ita povu mak hatene no aprende ba oin atu ita hare ba ita nia estabilidade tenki lao tuir governo nian pragrama nebe iha” tenik Cipriano .

Iha parte seluk mos Sr Albino Sakoko Da Silva alias Sakoko nudar aktivista ida Ka Kolaborador ida ba kaixa ida ne’e mos hato’o ninia hanoin kona ba eventu entrega armas hanesan balas militar nian ba forsa conjunto operasional Distritu Baucau katak “nebe durante frente klandistina hetan no uja hodi fo apoiu ba rejitensia armada iha funu laran espesialmente iha distritu Baucau liu-liu suku Buibau iha kaixa Larigua espesialmente ba hau nia moris iha Buibau”.hateten Albino

Albino mos hatutan tan katak evento ida ne’e inportante liu tamba bazea ba apelo PM Xanana Gusmao katak armamento nebe deit iha comunidade ka oranizasaun nebe deit tenki entrega ba institusaun legal, hanesan forsa konjuntu tamba orgaun rua deit mak iha kompetente bele kaer kro’at mak hanesan PNTL no F-FDTL .” tan nemak eventu ida ne’e ba hau husu keta iha grupo ruma mak hanoin hanesan grupo Larigua Buibau voluntariamente entrega ba ema kompetente bele kria estabilidade iha ita nia rai laran”.tenik Albino . Albino informa tan katak prosesu independente ida ne’e laos bandeza ida nebe oferese deit ba povu Timor, maibe liu husi esforsu povu ida ne’e nia rasik,tamba ida ne’e mak povu Timor Leste mate tamba funu partir husi 1975 to’o 1999. “Sasan arma liu liu komadante da luta nebe organiza to’o baje hanaran frente klandistina fo apoiu logistiku ba frente armada hodi nune’e frente armada rezistu iha ailaran para bele organiza nia povu espiritu nasionalista no patriotismo oinsa bele halo funu hodi hasoru infajor ida bele hetan ni-nian rejultadu hodi liberta ita nia nasaun ,maibe ita hetan ona ukun rasik an bele entrega ona sasan armas ba forsa konjuntu iha distritu Baucau” hateten Albino. Nia mos hatutan katak eventu ne’e halao partisipa husi UNIPOL,FSI AUSTRALIA,PNTL,ADMISTRADOR DISTRITU BAUCAU,ADMINISTRADOR SUB DISTRITU BAUCAU ,responsavel kaixa balun mak partisipa iha eventu ne’e,besik ema atus ida (100) mak partisipa. Nia mos haktuir tan katak entrega ekipamento hirak ne’e hanesan premeiro parte halao iha distritu Baucau liu-liu iha suku Buibau (Larigua) iha sabado (9/08) ba jornalista Rclm iha fatin eventu.

ATU HADI’A MENTALIDADE POLISIA PRECISA FORMASAUN BARAK

Ardjuntu Unidade Segurança Tranzito Nasional Agenti Valenti Soares da Silva hateten formasaun nebe maka tranzito nasional realiza iha distrito- distrito hanesan parte ida atu hadia liu tan mentalidade polisia iha area tranzito ninian tamba ne’e Polisia tranzito precisa hetan formasaun barak. “Elementu polisia sira iha terenu asves ikuandu halao servisu seidauk iha kapasidade nebe maka masimu entaun hamosu duvida iha publiku liu-liu ba otenti sira ou pemakai jalan polisia tranzito dala barak la uza norma –norma nebe maka iha atu atende otenti sira. Dehan Valenti ba Jornalista RCLM iha salaun Administrasaun Baucau kinta (24/7) Nia hatutan dala barak polisia iha terenu halo sala barak maibe sira kontinua defende sira nia an no uza lianguanjen nebe maka ita bele dehan kasar tamba ne’e polisia presica hetan formasaun barak atu nune bele prepara sira mentalidade. Alemde ne’e iha tempo governo anterior nian halo ona consensus ida ho polisia tranzito Indonesia atu polisia tranzito Timor Leste atu halo estudo komparasaun (studi banding) iha Indonesia iha area tranzito tamba Indonesia mos adopta tranzito husi rai estrageiru nian. Formasaun ne’e hanesan fahe esperiensia nebe maka polisia tranzito nebe iha tinan 2005 haruka ona ba Indonesia hodi halo estudu komparativa entaun ho esperiensia nebe maka sira hetan durante studi banding nia laran sira fo aprende fali ba maluk Polisia sira seluk.

Nia hatutan tuir lolos formasaun refere halao iha kolegio Dili tamba fatin hirak ne’e refugiadu maka sei hela entaun sira planu hodi tun ba distrito hodi halao workshop Objektivo atu polisia tranzito iha konesementu iha knar funsaun no kompetensia polisia tranzito nian iha baze no polisia sira seluk hanesan task force. Nia informa tan katak ho workshop ne’e bele uniformiza tiha tranzito iha Timor laran ne’e sai ida deit tamba durante ne’e Polisia tranzito husi distrito ida farda lahanesan tamba ne’e presica halo uniformiza para sai kor ida deit kona ba farda polisia tranzito nebe Timor laran lahanesan agora dadaun nia parte prepara ona atu halo rancangan ona atu nune la bele kopia fali nasaun seluk maibe nudar nasaun ida tenki iha rasik farda Polisia tranzito nian. Konaba elementu polisia balu nebe maka uza motorizada maibe sei viola regra tranzito. Tuir nia atu implementa lei tranzito ba publiku premeiru tenki hamos uluk lai problema uma laran hanesan fo atensaun ba elementu polisia balu nebe maka sei viola depois maka implementa iha publiku hodi nune la bele hamosu duvidas iha publiku.

Iha fatin hanesan Xefe tranzito Baucau Agente Felis Cabral Soares hateten Polisia tranzito Baucau durante halao nia kna’ar tranzito, nia prende ona motor no kareta nebe maka dokumentus la kompletu ou laiha, hahu husi Fulan Janeiru to Jullu prende ona kareta 8 no motorijada 15 no parte Tranzito intrega ona ba LAJR atu trata nia dokumentus Konaba motor ho kareta governo nia parte servisu tranzito seidauk prende nein ida ate agora.


COMUNIDADE SUB-DISTRITU QUELICAI LA HETAN ASESSU FOS HUSI GOVERNO

Fos nebe Governo aloka mai iha distrito Baucau, comunidade sub-distrito Quelicai la assesu maksimu ho rajaun katak populasaun iha sub-distrito Quelicai barak mak la asessu, ‘’liafuan hirak ne’e hato’o husi Estevao Paulo Sarmento nudar responsavel husi loja Roman Grigo iha loron (7/08/) iha Loja Roman Grigo ba jornalista RCLM. Tuir Estevao Paulo katak fos ne’ebe Governo fornese ba companha Loja Roman Grigo menos liu atu fornese ba Comunidade sub-distrito Quelicai no companha ida deit mak halo distribusaun ba sub-distritu nebe refere . Fos ne’ebe aloka mai dala ruma hamutuk atus tolu, Atus rua saku, atus hat no oras ne’e dadaun iha Comunidade Quelicai balun ne’ebe sidauk hetan assesu ba fos husi parte governo nian.

Estevao mos hateten katak loron tersa-feira fos ne’ebe aloka husi Governo ba Companha Roman Grigo hamutuk atus hat lima nulu saka mak tama ona, atu fornese ba Comunidade iha sub distritu Quelicai maibe tuir lista husi comunidade Sub-distrito Quelicai oras ne’e dadaun sidauk to’o iha kompanha Roman Grigo, wainhira to’o husi sira nia Companha ne’e sei lori ba Sub-distritu Quelicai. Wainhira jornalista husu kona ba dificuldade ne’ebe conpanha ne’e hasoru kona distribusaun fos ba comunidade, kompanha ne’e hateten katak difculdade ne’ebe kompanha ne’e hasoru la iha. Tuir loja nain expelica katak ba dala uluk Governo mak tula rasik mai iha sira nia Loja no sira nia transporte Governo mak responsabeliza. Husi sira nia companha ne’e fa’an ho folin U$ 16.00 dolares Americano cada saka ida. Estevao mos lamenta katak wainhira aloka fos ba Sub-distritu atraza ba mina nebe atu atesta ba Sub-distritu Quelicai Governo la ense mina no husi sira nia companha rasik mak ense rasik mina ho sira nia osan rasik, wainhira to’o iha sub-distritu fa’an fali fos ho folin U$ 17.00 dolares Amerikano tamba mina ne’e ense ba kareta U$ 1,62 cent X 40 liter ba no mai (PP). Entertantu iha tempo hanesan Chefe Policia Comunitario Kamis Mendonsa informa ba jornalista RCLM katak Fos Governo nebe fasilita ba comunidade Iha Distrito Baucau, iha kompanha tolu mak Adtministrador Distrito Baucau confida iha momentu neba mak hanesan Companha Botten UP, Gulter, no Roman Grigo. Roman Grigo atende ba Sub-distrito Vemasse no Quelicai, Gulter atende ba Sub-distritu Venilale no Baucau Vila ba Botten Up atende ba Sub-distritu Laga no Baguia. Tuir nia parte hatene katak oras ne’e dadaun iha companha barak. Kamis mos esklarese katak foin dadauk ne’e nia hetan prekupasaun husi Companha Roman Grigo lori duni fos ne’e to’o iha Sub-distritu Quelicai, comunidade balun iha Quelicai mandabir fali companha ida ne’e ho razaun katak comunidade hakarak companha labele hatun husi deit kareta maibe presiza lori kedas ba sira nia uma tuir prosedimentu nebe husi Governo fo fos nebe fa’an ba sub-distritu ho foli U$ 17.00 husi parte Policia Comunitario sei tun iha baze hodi halo dialogo. Maibe tuir nia hatene katak oras ne’e dadaun iha companha ne’en mak kopera ho Governo iha distritu Baucau. To’o agora jornalista RCLM sidauk hetan konfirmasaun nebe klaru husi parte Guverno nian.